جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در سیره انبیا

قرآن کریم ضمن بیان مأموریت پیامبران، آن‌ها را دعوت‌کنندگان به خیر، عدالت و ترک باطل معرفی می‌کند: “الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّه” (الأحزاب/۳۹). این اصل، از نوح تا خاتم پیامبران، شالوده حرکت‌های اصلاحی بوده است.

‌

حضرت نوح(ع) با صراحت قوم خود را به توحید، عدالت و پرهیز از ظلم می‌خواند (هود/۲۵-۲۶) و با انکار ستم و فساد، نهی از منکر را تا پای جان پیگیری کرد. در ادامه این مسیر، حضرت هود(ع) و صالح(ع) نیز انحرافات اجتماعی قوم‌شان را برشمرده و به مقابله با آن‌ها برخاستند.

‌

امر به معروف در سیره انبیا صرفاً نصیحت فردی نبود، بلکه پیوندی عمیق با عدالت اجتماعی و مقابله با ساختارهای فاسد داشت. حضرت شعیب(ع) نه تنها قوم خود را به عدالت در پیمانه و ترازو فراخواند، بلکه کم‌فروشی و فساد اقتصادی را به‌عنوان منکر شاخص معرفی کرد (هود/۸۴-۸۶).

‌

در سیره موسوی، مقابله با استبداد فرعونی و نجات بنی‌اسرائیل از بردگی، مصداق بارز نهی از منکر در سطح حکومتی است. این خط در حضرت عیسی(ع) نیز مشهود است، آن‌جا که ریاکاری و تحریف دینی علما را منکری بزرگ معرفی کرد (متی ۲۳:۱۳ به موازات آموزه‌های قرآنی (آل‌عمران/۵۰) بعثت پیامبر اکرم(ص) در فضایی آکنده از جاهلیت و ستم، نمونه کامل احیای این فریضه‌ها است. به تصریح قرآن، ایشان مأمور شد “یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَر”(اعراف/۱۵۷). اصلاح ساختار اجتماعی، مقابله با تبعیض قبیله‌ای، و ممنوع کردن ربا، تجلیات عینی این مأموریت بودند. بر اساس آموزه قرآن، قوام امت اسلامی به این دو فریضه گره خورده است: “کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ” (آل‌عمران/۱۱۰). این بیان، امت اسلامی را وارث خط انبیا می‌داند که مسئولیت تداوم راه اصلاح را بر دوش دارند.

‌

روایات معتبر شیعه و سنی نیز تأکید می‌کنند که ترک این واجب، سبب سلطه اشرار و تعطیلی احکام الهی خواهد شد (نهج‌البلاغه، خطبه ۲۰۱) امر به معروف و نهی از منکر در سیره انبیا مأموریتی تک‌بعدی نبود، بلکه ترکیبی از دعوت الهی، هشدار اجتماعی و اقدام عملی علیه فساد ساختاری بود. تجربه تاریخی رسالت‌ها نشان می‌دهد احیای این فریضه، شرط سلامت امت‌ها و استمرار عدالت است. در عصر حاضر نیز بازخوانی و عمل به این سنت نبوی و انبیایی، می‌تواند چراغی برای اصلاح در حوزه‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسی باشد.
باقی خواهد ماند.